Farmokologiya Kompakt

Müasir biliklər, Müasir kitab

Daha ətraflı

İşemik insult

Nevrologiya Süleyman Ələkbərov

Giriş  

İnsult beyin toxumasının zədələnməsi və müvafiq funksiyalarını itirməsi ilə müşayiət olunan nevroloji xəstəlikdir. Bu, qidalandırıcı damarın tutulmasından (işemik insult) və ya qanaxmadan (hemorragik insult) qaynaqlana bilər. Bütün insultların təqribən 85%-i işemik insultlar təşkil edir.  

insult.png

 

Əsas simptomlar qəflətən ortaya çıxan birtərəfli hərəkət və ya hissiyat pozğunluqları, eləcə də nitq pozuntularıdır. Bundan əlavə işemiyaya məruz qalmış toxumanın lokalizasiyasından asılı olaraq müxtəlif simptomlar ortaya çıxa bilər. İnsult diaqnozu klinik olaraq qoyulur, işemik və ya hemorragik insultu bir-birindən ayırmaq üçün isə əsas diaqnostik vasitə kompüter tomoqrafiyadır (KT). Qanaxma çıxdaş olunduqdan sonra isə əsas damar tutulmalarını təsdiqləmək/çıxdaş etmək üçün KT-angioqrafiya aparılmalıdır. Əgər böyük damar damar tutulması varsa, bu zaman trombektomiya, yoxdursa dərman tromboliz terapiyası aparılır.  

 

Etiologiya   

Ateroskleroz:  

  • Mikroangiopatiya:  
    • Kiçin beyin damarlarında ateroskleroz lövhəciklərinin əmələ gətirdiyi tutulma və ya bu lövhəciklərdən qopan embolik tıxac daha periferik hissədəki damarın tutulmasına səbəb olur. Belə infarktlar daha balaca sahəni əhatə edir və lakunar infarkt adlanır.   
  • Makroangiopatiya:  
    • Daha böyük damarlardakı aterosklerotik tıxac qoparaq embolik tıxaca səbəb olur. Bu halda adətən, daha böyük damar tutulur və infarkta məruz qalan sahə də daha böyük olur.   

Kardial emboliya:  

  • Atrial fibrilyasiya :  
    • Qulaqcıqların səyirməsi burda trombun yaranmasına və bu da öz növbəsində beyində tromboembolik tıxacın yaranmasına səbəb ola bilər  
  • Septik emboliya:  
  • Paradoksal emboliya:  
    • Atrial septum defekti (ASD) və ya patent foramen ovale (PFO) zamanı  

Digər səbəblər:  

  • Yuxu arteriyasının və ya vertebral arteriyanın disseksiyası  
  • Vaskulit  
  • Müxtəlif koaqulopatiyalar   

 

Simptomlar  

İşemiyaya məruz qalmış toxumanın yerindən asılı olaraq aşağıdakı simptomlardan bir və ya bir neçəsi müşahidə oluna bilər:  

  • Birtərəfli hərəkət pozuntusu (hemiparez)  
  • Birtərəfli hissiyat pozuntusu (hemihipesteziya və ya hemiparesteziya)  
  • Nitq pozuntusu (afaziya, dizartriya)  
  • Görmə pozuntusu  
  • Başgicəllənmə, ürəkbulanma, qusma (beyincik infarktı zamanı)  

Afaziyaları 3 qrupda təsnif etmək olar:  

  • Motor afaziya zamanı xəstə deyiləni başa düşür və özü də nə deyəcəyini bilir, lakin öz fikirlərini nitqlə ifadə edə bilmir. Beyin qabığında olan Broca sahəsi zədələndiyindən bu afaziya Broca afaziyası da adlanır.   
  • Sensor afaziya zamanı xəstə deyilənləri anlamır, nitq zamanı anlamsız cümlələr və ifadələr qurur. Beynin nitqi anlamaqdan məsul olan hissəsi Wernicke sahəsidir, bu səbəbdən sensor afaziya həm də Wernicke afaziyası adlanır.   
  • Qlobal afaziyası olan xəstələr isə nə danışılanı başa düşür, nə də özü danışa bilir. Bu zaman həm Broca, həm də Wernicke sahəsi zədələnmiş olur.  
Dizartriyası olan xəstə danışılanı başa düşür və fikirlərini ifadə edə bilir. Bu zaman problem yalnız artikulyasiyadadır.  

Görmə pozuntusu özünü müxtəlif formalarda büruzə verə bilər:  

  • İkigörmə (diplopiya) - gözün hərəki əzələlərini innervasiya edən sinirlərin (N.oculomotorius, N.trochlearis, N. abducens) işemiyası nəticəsində yaranır. Bu sinirlər öz başlanğıcını beyin kötüyündən aldığına görə bu növ pozuntu işemiyanın beyin kötüyündə olduğuna işarə edir.  
  • Bir gözün görmə qabiliyyətini itirməsi - mərkəzi tor qişa arteriyasının (A.centralis retinae) tutulması nəticəsində inkişaf edir.   
  • Görmə sahəsinin məhdudlaşması - adətən, arxa beyin arteriyasının (A.cerebri posterior) tutulması nəticəsində ortaya çıxır.  
insult-2.png

 

Diaqnostika və müalicə  

Klinik olaraq insult əlamətləri müşahidə olunursa, təcili şəkildə beynin KT müayinəsi aparılmalıdır. Bununla insultun işemik və ya hemorragik olması aydınlaşdırılır. Beyin KT-də qanaxma:  

  • Varsa: hemorragik insult un müalicəsi  
  • Yoxdursa: dərhal əlavə olaraq KT angioqrafiya  
    • KT-angioqrafiya zamanı müdaxilə edilə biləcək proksimal damar tutulması aşkarlanarsa: trombektomiya  
    • Əks halda: simptomların başlamasından 4,5 saatdan artıq vaxt keçməyibsə, dərman tromboliz terapiyası (alteplaza və ya tenekteplaza) aparılır.  

Trombektomiya üçün əsas əlçatan damarlar:

  • Orta beyin arteriyasının M1 və M2 seqmentləri  
  • Bazilyar arteriya  
  • Proksimal ön beyin arteriyası  

Bəzi mərkəzlərdə daha distal damarlara da müdaxilə mümkün olur.  

isemik-insult.png

 

İnsultlu xəstələrdə təcili müalicədən əlavə sonrakı mərhələlərdə risk faktorları araşdırılmalı və müvafiq profilaktik tədbirlər görülməlidir.  

Bunun üçün diaqnostikanın əsas istiqamətləri:   

  • Beyni qanla təchiz edən əsas damarların ultrasəs müayinəsi  
  • EKQ və ya Holter-EKQ ( atrial fibrilyasiya nı təsdiqləmək / çıxdaş etmək üçün)  
  • Exokardioqrafiya  
  • Emboliya səbəbi ola biləcək faktorlar (ASD, PFO) araşdırılır  
Ultrasəs müayinəsi ilə yuxu arteriyası, vertebral və bazilyar arteriya, ön, orta və arxa beyin arteriyası müayinə edilir.   
neyrosono.png

 



Ən çox oxunanlar

Ən son məqalələr